Nagłe opadnięcie kącika ust, bełkotliwa mowa albo osłabienie jednej ręki to nie objawy, które można przeczekać. Gdy ktoś pyta, co to jest udar, najkrótsza odpowiedź brzmi: to nagłe uszkodzenie części mózgu spowodowane zaburzeniem dopływu krwi lub krwawieniem. Wyjaśniam, jakie są rodzaje udaru, jak rozpoznać sygnały alarmowe, co zrobić przed przyjazdem ratowników i dlaczego późniejsza rehabilitacja ma tak duże znaczenie.
Najważniejsze informacje o udarze w kilku zdaniach
- Udar powstaje wskutek zablokowania naczynia mózgowego albo jego pęknięcia.
- Najczęstsze sygnały to opadnięcie połowy twarzy, osłabienie ręki lub nogi i zaburzenia mowy.
- Przy podejrzeniu udaru trzeba natychmiast zadzwonić pod 112 lub 999.
- Nie wolno podawać jedzenia, picia ani leków, zwłaszcza aspiryny, bez decyzji medycznej.
- Każdy nagły objaw neurologiczny wymaga pilnej oceny, nawet jeśli szybko ustąpi.
Udar to nagłe uszkodzenie mózgu
Udar mózgu pojawia się wtedy, gdy fragment tkanki nerwowej nagle przestaje otrzymywać odpowiednią ilość krwi i tlenu albo zostaje uszkodzony przez krew wydostającą się z naczynia. Komórki mózgu są bardzo wrażliwe na niedotlenienie, dlatego czas od pojawienia się objawów do rozpoczęcia leczenia ma ogromne znaczenie.
Nie jest to jedna konkretna choroba, lecz grupa stanów o podobnych, nagłych objawach. Najczęściej wyróżnia się udar niedokrwienny i krwotoczny. Rzadziej występuje udar żylny, związany z zakrzepem w zatokach żylnych mózgu.
| Rodzaj udaru | Co się dzieje | Jak często występuje |
|---|---|---|
| Niedokrwienny | Tętnica zostaje zablokowana przez zakrzep lub zator, więc część mózgu nie otrzymuje krwi. | Około 80% przypadków. |
| Krwotoczny | Naczynie pęka, a krew uszkadza tkankę mózgową lub zwiększa ciśnienie w czaszce. | Około 20% przypadków. |
| Żylny | Dochodzi do zakrzepicy naczyń odprowadzających krew z mózgu. | Występuje rzadko. |
Po samych objawach nie da się wiarygodnie ustalić, z którym rodzajem udaru mamy do czynienia. Potrzebne są badania obrazowe, najczęściej tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny. To ważne, ponieważ leczenie udaru niedokrwiennego i krwotocznego może wyglądać zupełnie inaczej.
Po czym rozpoznać udar i nie stracić cennego czasu
Objawy zwykle pojawiają się nagle. Mogą wystąpić podczas rozmowy, spaceru, posiłku albo po przebudzeniu. Najprościej zapamiętać trzy sygnały ostrzegawcze: asymetrię twarzy, osłabienie kończyny i zaburzenia mowy.
- Poproś o uśmiech. Jedna strona twarzy może opadać.
- Poproś o uniesienie obu rąk. Jedna ręka może opadać albo chory nie będzie w stanie jej podnieść.
- Poproś o powtórzenie prostego zdania. Mowa może być niewyraźna, niezrozumiała lub chory może nie rozumieć poleceń.
Udar może także powodować nagłe zaburzenia widzenia, silne zawroty głowy, utratę równowagi, problemy z chodzeniem, drętwienie jednej strony ciała albo bardzo silny ból głowy, szczególnie gdy towarzyszą mu wymioty i zaburzenia świadomości. Nie każdy chory ma wszystkie objawy. Jeden wyraźny, nagły sygnał wystarczy, by wezwać pomoc.
Przeczytaj również: Rokowanie po udarze niedokrwiennym - co wpływa na powrót do zdrowia?
Gdy objawy mijają, problem nadal może być poważny
Przemijający napad niedokrwienny, nazywany TIA, może przypominać udar, ale objawy ustępują samoistnie. To nie jest bezpieczny „miniudar”, który można zignorować. TIA może być ostrzeżeniem przed pełnym udarem, dlatego również wymaga pilnej oceny lekarskiej.
Najczęstszy błąd polega na czekaniu, aż chory „dojdzie do siebie”. Ustąpienie objawów nie oznacza, że zagrożenie minęło. W takiej sytuacji trzeba zapisać godzinę początku dolegliwości lub moment, gdy chory był ostatnio widziany bez objawów, i przekazać tę informację ratownikom.
Co zrobić przy podejrzeniu udaru
Jeśli podejrzewam udar u kogoś obok, najpierw dbam o bezpieczeństwo miejsca, a potem działam bez zwlekania. Nie próbuję samodzielnie rozstrzygać, czy to udar, migrena, omdlenie czy inny problem neurologiczny. Taką ocenę wykonają ratownicy i lekarze.
- Zadzwoń pod 112 lub 999 i powiedz, że podejrzewasz udar.
- Podaj dokładny adres, opis objawów oraz czas ich rozpoczęcia.
- Ułóż chorego bezpiecznie i obserwuj jego przytomność oraz oddech.
- Nie podawaj jedzenia, picia ani leków doustnych. Zaburzenia połykania mogą doprowadzić do zachłyśnięcia.
- Nie podawaj aspiryny ani innych leków „na rozrzedzenie krwi”, ponieważ bez badań nie wiadomo, czy przyczyną nie jest krwawienie.
- Jeśli chory przestanie oddychać prawidłowo, rozpocznij resuscytację zgodnie z instrukcjami dyspozytora.
Nie należy wieźć chorego własnym samochodem, jeśli można wezwać zespół ratownictwa medycznego. Ratownicy mogą rozpocząć ocenę już na miejscu i skierować pacjenta do odpowiedniego ośrodka. Liczy się nie tylko szybkość telefonu, lecz także dokładna informacja o czasie początku objawów.
Dlaczego dochodzi do udaru
Największe znaczenie mają choroby i nawyki, które uszkadzają naczynia krwionośne albo sprzyjają powstawaniu zakrzepów. Do najważniejszych czynników ryzyka należą nadciśnienie tętnicze, migotanie przedsionków, cukrzyca, podwyższony cholesterol i palenie tytoniu.
- nadciśnienie, zwłaszcza niewykryte lub źle kontrolowane,
- migotanie przedsionków i inne zaburzenia rytmu serca,
- cukrzyca oraz nieprawidłowy poziom cholesterolu,
- palenie papierosów, mała aktywność fizyczna i otyłość,
- przebyte choroby naczyń, zawał serca lub wcześniejsze TIA,
- wiek i obciążenia rodzinne, na które nie mamy wpływu.
Nie każdy czynnik można usunąć, ale wiele z nich da się kontrolować. Moim zdaniem największą różnicę robią proste, regularne działania: pomiar ciśnienia, leczenie zaleconych chorób, ruch dopasowany do możliwości, rezygnacja z palenia i wizyty kontrolne. Profilaktyka nie daje stuprocentowej gwarancji, ale wyraźnie zmniejsza ryzyko.
Jak lekarze rozpoznają i leczą udar
W szpitalu lekarz ocenia stan neurologiczny, ciśnienie, poziom glukozy i inne parametry, a przede wszystkim zleca badania obrazowe. Tomografia komputerowa głowy pozwala szybko sprawdzić, czy doszło do krwawienia. Rezonans magnetyczny może dokładniej pokazać świeże uszkodzenia, ale nie zawsze jest dostępny od razu.
W udarze niedokrwiennym u części pacjentów można zastosować leczenie, które rozpuszcza zakrzep, albo mechanicznie usunąć zator z dużego naczynia. Kwalifikacja zależy między innymi od czasu, rozległości zmian, stanu chorego i wyniku badań. W udarze krwotocznym leczenie koncentruje się na zatrzymaniu krwawienia, kontroli ciśnienia i zmniejszeniu zagrożenia związanego z obrzękiem mózgu.
Nie istnieje jedna tabletka odpowiednia dla każdego przypadku. Podanie leku przed ustaleniem rodzaju udaru może zaszkodzić, dlatego decyzje terapeutyczne powinny należeć do zespołu medycznego. Dla bliskich najważniejsze jest szybkie wezwanie pomocy i przekazanie informacji o chorobach, przyjmowanych lekach oraz czasie początku objawów.
Skutki udaru i znaczenie rehabilitacji
Konsekwencje zależą od tego, która część mózgu została uszkodzona, jak rozległa jest zmiana i jak szybko rozpoczęto leczenie. U jednej osoby pojawi się niedowład ręki, u innej trudności z mówieniem, połykaniem, widzeniem, pamięcią albo planowaniem codziennych czynności.
Rehabilitacja może obejmować fizjoterapię, terapię zajęciową, ćwiczenia mowy i połykania, pomoc neuropsychologiczną oraz wsparcie psychologiczne. Nie ogranicza się do nauki chodzenia. Często chodzi także o bezpieczne jedzenie, ubieranie się, komunikowanie potrzeb i odzyskanie możliwie dużej samodzielności.
Powrót do sprawności nie zawsze przebiega szybko i nie da się go dokładnie przewidzieć. Najlepsze efekty daje plan dopasowany do konkretnej osoby, regularność oraz zaangażowanie bliskich. Zbyt wysokie oczekiwania mogą zniechęcać, ale przekonanie, że po kilku tygodniach „nic już się nie zmieni”, również bywa krzywdzące. Postęp może być stopniowy i nierówny, dlatego warto oceniać go w skali tygodni i miesięcy.
Jedna zasada, która może uratować zdrowie
Przy udarze nie próbuję przeczekać objawów ani szukać domowego sposobu leczenia. Nagłe zaburzenia mowy, asymetria twarzy, osłabienie kończyny, problemy z widzeniem lub równowagą oznaczają potrzebę natychmiastowego telefonu pod 112 lub 999.
Najważniejsze, co można zrobić przed przyjazdem pomocy, to zapewnić choremu bezpieczeństwo, nie podawać mu nic doustnie, zapisać czas początku objawów i spokojnie wykonywać polecenia dyspozytora. W przypadku udaru szybkość reakcji nie jest dodatkiem do leczenia, lecz jedną z jego najważniejszych części.
